Bài 14. Giấy phép sử dụng sản phẩm số và khung pháp lí ở Việt Nam
Mỗi tấm ảnh, bản nhạc hay phần mềm em tải về đều đi kèm một bộ điều kiện sử dụng gọi là giấy phép. Bài này giúp em đọc hiểu các loại giấy phép thường gặp, biết đâu là ranh giới giữa dùng hợp pháp và vi phạm, và nắm những quy định pháp luật của Việt Nam liên quan.
- Cánh DiềuTin học 10 - Chủ đề D · Bài 1. Tuân thủ pháp luật trong môi trường sốtr. 40
Bắt đầu bằng một hình dung
Cuối học kì, câu lạc bộ truyền thông của một trường THPT nhận làm một đoạn phim ngắn giới thiệu ngôi trường để gửi dự thi cấp tỉnh. Cả nhóm dậy sớm quay cảnh sân trường lúc tinh mơ, phỏng vấn bác bảo vệ, quay giờ ra chơi ở căng tin. Phần hình ảnh tự quay coi như xong xuôi.
Đến khâu dựng, một bạn lên mạng gõ tên bản nhạc đang thịnh hành, thấy một trang cho tải về nhanh gọn liền tải luôn về làm nhạc nền. Vài tấm ảnh minh hoạ cho đoạn chữ mở đầu cũng được lấy thẳng từ kết quả tìm kiếm hình ảnh, thấy tấm nào đẹp thì lưu về. Ai cũng nghĩ đơn giản: cái gì trên mạng mà chẳng lấy được, hơn nữa nhóm có bán buôn gì đâu, chỉ đi thi thôi mà.
Đoạn phim dựng ra rất đẹp, cả nhóm khá hài lòng. Nhưng khi nộp bài, ban tổ chức yêu cầu kê khai rõ nguồn của từng đoạn nhạc, từng tấm ảnh không do nhóm tự làm, kèm bằng chứng cho thấy nhóm được phép dùng những thứ đó. Đến đây thì cả nhóm đứng hình: không ai nhớ đã tải ở đâu, càng không biết người làm ra chúng có đồng ý cho dùng hay không.
Điều đáng tiếc là ở ngay chỗ tải về thường có sẵn mấy dòng chữ nhỏ ghi rõ được dùng thế nào, được sửa hay không, có được đem đi thi hay không. Chỉ vài dòng ấy thôi, nếu chịu đọc trước khi bấm nút tải, cả nhóm đã tránh được việc phải làm lại gần như từ đầu.
Nội dung bài học
- 1) Quyền tác giả phát sinh tự động khi sản phẩm số ra đời
- 2) Bốn nhóm giấy phép phần mềm và điều kiện đi kèm
- 3) Đọc kí hiệu giấy phép nội dung mở trước khi tải ảnh, tải nhạc
- 4) Dùng lại nội dung cho đúng và những quy định pháp luật cần biết
Tóm tắt lý thuyết cần nhớ
- Quyền tác giả phát sinh tự động ngay khi sản phẩm số được tạo ra, không cần đăng kí; gồm quyền nhân thân (đứng tên tác giả, bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm) và quyền tài sản (sao chép, phân phối, khai thác thương mại) - chỉ quyền tài sản mới chuyển giao hay cấp phép được.
- Bốn nhóm giấy phép phần mềm: thương mại (phải mua giấy phép), miễn phí (
freeware, vẫn có bản quyền và điều kiện kèm theo), dùng thử (shareware, hết hạn phải mua) và nguồn mở (được xem, sửa mã nguồn nhưng vẫn phải theo điều khoản giấy phép). - Giấy phép nội dung mở Creative Commons ghi điều kiện bằng kí hiệu:
BYlà ghi tên tác giả,NClà không dùng cho mục đích thương mại,NDlà không được sửa đổi,SAlà chia sẻ lại theo cùng giấy phép - phải đọc kí hiệu trước khi tải ảnh, nhạc về dùng. - Ghi nguồn đúng cách không thay thế được việc xin phép; ở Việt Nam hành vi xâm phạm quyền tác giả chịu sự điều chỉnh của Luật Sở hữu trí tuệ và Luật An ninh mạng, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc phải bồi thường thiệt hại.
Thuật ngữ tiếng Anh trong bài
| Tiếng Anh | Đọc là | Nghĩa |
|---|---|---|
| copyright | CÓP-pi-rai | bản quyền Quyền của người tạo ra sách, nhạc, ảnh, phần mềm... |
| open source | ÂU-pừn SỌT | phần mềm nguồn mở Phần mềm mà ai cũng được xem 'công thức' bên trong và sửa lại cho tốt hơn - giống công thức nấu ăn chia sẻ miễn phí. |
| GPL | gờ-pi-eo | giấy phép phần mềm tự do Một loại giấy phép đi kèm phần mềm, cho phép mọi người tự do dùng, xem và sửa mã nguồn, miễn là chia sẻ lại theo cách tương tự. |
| license | LAI-xừn | giấy phép sử dụng Là bộ điều kiện đi kèm một sản phẩm số, nói rõ bạn được làm gì và không được làm gì với nó. |
| freeware | PHRI-que | phần mềm miễn phí Là phần mềm được dùng không mất tiền, nhưng vẫn có bản quyền và vẫn kèm điều kiện, ví dụ cấm bán lại hay cấm sửa đổi. |
| Creative Commons | cri-Ê-típ CA-mơn | giấy phép nội dung mở Creative Commons Là hệ thống giấy phép cho ảnh, nhạc, bài viết, ghi điều kiện bằng vài kí hiệu ngắn: BY là phải ghi tên tác giả, NC là không dùng cho mục đích thương mại. |
Câu hỏi trắc nghiệm có đáp án
Mấy câu mẫu để bạn tự kiểm tra ngay. Trong ứng dụng, bài này có đủ 22 câu, chấm điểm tự động và giải thích từng câu sai.
- Ngay khi sản phẩm được tạo ra và thể hiện dưới một hình thức nhất định, không cần đăng kí
- Chỉ khi tác giả nộp hồ sơ đăng kí và được cấp giấy chứng nhận quyền tác giả
- Chỉ khi tác giả ghi thêm dòng chữ hoặc kí hiệu bản quyền lên sản phẩm
- Chỉ khi sản phẩm được đem bán hoặc được đăng công khai lên mạng
- Tìm bản bẻ khoá trên mạng để tiếp tục dùng miễn phí
- Mua giấy phép sử dụng, hoặc gỡ bỏ và chuyển sang một phần mềm miễn phí hay nguồn mở phù hợp
- Chỉnh lại ngày trên máy về trước để phần mềm tưởng rằng chưa hết hạn
- Gỡ ra cài lại bằng một tài khoản khác để được thêm 30 ngày dùng thử nữa
- Dùng làm nhạc nền cho đoạn phim quảng cáo quán ăn của gia đình, có ghi tên tác giả
- Dùng làm nhạc nền cho video đăng lên kênh có bật kiếm tiền quảng cáo, có ghi tên tác giả
- Dùng làm nhạc nền cho video dự thi phi lợi nhuận của lớp, có ghi rõ tên tác giả bản nhạc
- Dùng cho bất kì mục đích nào và không cần ghi tên tác giả, vì bản nhạc đã được chia sẻ miễn phí
- a)Một bức ảnh đăng trên mạng mà không ghi kí hiệu bản quyền nào thì mặc nhiên ai cũng được tự do tải về, chỉnh sửa và sử dụng.Sai
- b)Phần mềm nguồn mở cho phép người dùng xem và sửa mã nguồn, nhưng người sửa vẫn phải tuân theo các điều khoản của giấy phép đi kèm.Đúng
- c)Trong kí hiệu giấy phép Creative Commons, thành phần NC có nghĩa là không được sử dụng cho mục đích thương mại.Đúng
- d)Dùng phần mềm bẻ khoá chỉ bị coi là vi phạm khi người dùng đem bán lại phần mềm đó cho người khác.Sai
- (a) Sai - quyền tác giả phát sinh tự động, nên ảnh không ghi gì mặc định là 'giữ mọi quyền'; muốn dùng phải xin phép hoặc chọn ảnh có giấy phép cho phép dùng lại.
- (b) Đúng - mã nguồn mở vẫn có tác giả và có giấy phép ràng buộc, chẳng hạn phải giữ thông tin tác giả hoặc phải tiếp tục mở mã cho bản sửa đổi.
- (c) Đúng - NC là viết tắt của điều kiện không dùng cho mục đích thương mại, thường đi kèm BY thành CC BY-NC.
- (d) Sai - hành vi vi phạm nằm ở chỗ sử dụng phần mềm mà không có giấy phép hợp lệ, xảy ra ngay từ khi cài đặt và sử dụng, không cần phải đem bán lại; ngoài ra bản bẻ khoá còn thường bị cài kèm mã độc.
Học trọn bài này trong ứng dụng
Bài giảng đầy đủ, 22 câu luyện tập chấm tự động, thi thử đúng cấu trúc đề tốt nghiệp (24 trắc nghiệm + 4 Đúng/Sai), bài thực hành máy tự chấm và gia sư AI giải thích chỗ sai.
Phần học miễn phí, không cần tạo tài khoản.
Bài liên quan - Đạo đức, pháp luật & an toàn thông tin
Cùng mạch kiến thức với bài này, học nối tiếp cho chắc phần lí thuyết.