Bài 2. Phần mềm hệ thống và phần mềm ứng dụng
Bài trước đã tìm hiểu về hệ điều hành. Bài này mở rộng ra toàn bộ thế giới phần mềm bên trong máy tính: phân biệt nhóm phần mềm âm thầm làm nền (phần mềm hệ thống) với nhóm phần mềm phục vụ trực tiếp công việc, sở thích của bạn (phần mềm ứng dụng), đồng thời tìm hiểu vì sao có phần mềm dùng miễn phí, có phần mềm phải trả tiền mới được dùng hợp pháp.
- Kết nối tri thứcTin học 11 (Khoa học máy tính) - Bài 3. Phần mềm nguồn mở và phần mềm chạy trên Internettr. 15–20
- Kết nối tri thứcTin học 11 (Tin học ứng dụng) - Bài 3. Phần mềm nguồn mở và phần mềm chạy trên Internettr. 15
- Cánh DiềuTin học 11 (Khoa học máy tính) - Chủ đề A · Bài 5. Phần mềm ứng dụng và dịch vụ phần mềmtr. 24
- Cánh DiềuTin học 11 (Tin học ứng dụng) - Chủ đề A · Bài 5. Phần mềm ứng dụng và dịch vụ phần mềmtr. 24
Bắt đầu bằng một hình dung
Hãy tưởng tượng bạn vừa nhận bàn giao một căn hộ mới xây xong phần thô, chuẩn bị dọn vào ở. Trước khi nghĩ đến chuyện kê bàn ghế hay chọn màu rèm cửa, ngôi nhà đã phải có sẵn nền móng vững chắc, dây điện đi ngầm trong tường, đường ống nước dẫn tới từng phòng, hệ thống công tắc hoạt động ổn định. Những thứ này bạn hiếm khi nhìn thấy tận mắt, lại càng không tự tay chỉnh sửa, nhưng thiếu bất kì thứ nào trong số đó, ngôi nhà cũng không thể ở được - bật công tắc mà không có điện, mở vòi mà không có nước.
Chỉ sau khi phần nền ấy đã sẵn sàng, bạn mới bắt đầu mang đồ đạc vào theo đúng nhu cầu riêng của mình: người thích nấu nướng sắm bếp xịn, người làm việc tại nhà kê thêm bàn làm việc, người mê điện ảnh lắp thêm màn hình lớn ở phòng khách. Mỗi nhà một kiểu, tuỳ chủ nhà cần gì.
Bên trong một chiếc máy tính hay điện thoại cũng được tổ chức theo đúng hai tầng như vậy. Có một nhóm phần mềm âm thầm làm nền, giúp máy “sống” được - ta ít khi để ý tới chúng. Và có một nhóm phần mềm khác mà chính bạn chủ động mở ra mỗi ngày để học tập, làm việc hay giải trí. Bài học này sẽ giúp bạn gọi tên rõ ràng hai nhóm phần mềm đó, và biết thêm vì sao có phần mềm dùng miễn phí, có phần mềm phải trả tiền mới được dùng hợp pháp.
Nội dung bài học
- 1) Phần mềm là gì, và vì sao chia thành hai nhóm?
- 2) Phần mềm hệ thống - nền cho máy hoạt động
- 3) Phần mềm ứng dụng - phục vụ công việc và sở thích riêng
- 4) Phần mềm nguồn mở và phần mềm thương mại
- 5) Bản quyền phần mềm - vì sao không thể tuỳ ý sao chép
Tóm tắt lý thuyết cần nhớ
- Phần mềm là tập hợp các câu lệnh được viết sẵn, chỉ dẫn cho phần cứng phải làm gì; phần cứng dù hiện đại đến đâu cũng cần có phần mềm mới hoạt động được.
- Phần mềm hệ thống (hệ điều hành, trình điều khiển thiết bị/driver, tiện ích hệ thống) làm nền cho máy hoạt động, ai dùng máy tính cũng cần có.
- Phần mềm ứng dụng (soạn thảo văn bản, bảng tính, trình duyệt, xem phim, trò chơi...) phục vụ trực tiếp công việc và sở thích riêng của từng người dùng.
- Phần mềm còn được phân biệt theo mã nguồn và bản quyền: phần mềm thương mại giữ kín mã nguồn, phải trả tiền mua giấy phép; phần mềm nguồn mở công khai mã nguồn, phần lớn miễn phí; dù thuộc loại nào, phần mềm cũng có bản quyền cần được tôn trọng.
Thuật ngữ tiếng Anh trong bài
| Tiếng Anh | Đọc là | Nghĩa |
|---|---|---|
| open source | ÂU-pừn SỌT | phần mềm nguồn mở Phần mềm mà ai cũng được xem 'công thức' bên trong và sửa lại cho tốt hơn - giống công thức nấu ăn chia sẻ miễn phí. |
| GNU | gờ-en-diu | dự án phần mềm tự do GNU Một dự án làm ra phần mềm miễn phí, ai cũng được xem, sửa và chia sẻ mã nguồn - giống món đồ chơi chung ai cũng chỉnh sửa được. |
| GPL | gờ-pi-eo | giấy phép phần mềm tự do Một loại giấy phép đi kèm phần mềm, cho phép mọi người tự do dùng, xem và sửa mã nguồn, miễn là chia sẻ lại theo cách tương tự. |
| software | SÓP-que | phần mềm Các chương trình chạy bên trong máy, như phần mềm học bài hay trò chơi - thấy nó chạy nhưng không sờ được. |
| server | SƠ-vơ | máy chủ Máy tính lớn luôn bật, chứa dữ liệu cho máy khác xin về - như 'nhà kho chung' của Internet. |
| SQL | ét-qui-eo | ngôn ngữ truy vấn cơ sở dữ liệu Ngôn ngữ đặc biệt dùng để hỏi và lấy thông tin từ những kho dữ liệu lớn - giống cách em hỏi thủ thư tìm đúng cuốn sách cần. |
Câu hỏi trắc nghiệm có đáp án
Mấy câu mẫu để bạn tự kiểm tra ngay. Trong ứng dụng, bài này có đủ 21 câu, chấm điểm tự động và giải thích từng câu sai.
- Phần mềm là các bộ phận cầm nắm được như màn hình, bàn phím
- Phần mềm là tập hợp câu lệnh chỉ dẫn cho máy làm việc, không cầm nắm được
- Phần mềm chỉ tồn tại bên trong điện thoại, không tồn tại trong máy tính
- Phần mềm và phần cứng thực chất là một, chỉ gọi tên khác nhau
- Phần mềm soạn thảo văn bản
- Trò chơi điện tử
- Hệ điều hành
- Phần mềm xem phim
- Thiếu hệ điều hành nên máy chưa nhận được bất kì thiết bị ngoài nào
- Thiếu trình điều khiển thiết bị (driver) dành riêng cho mẫu máy in đó
- Thiếu phần mềm bảng tính để tạo ra nội dung cần gửi sang máy in
- Thiếu phần mềm diệt virus nên máy chặn mọi thiết bị mới cắm vào
- a)Hệ điều hành là phần mềm được nạp đầu tiên khi bật máy và quản lí toàn bộ phần cứng.Đúng
- b)Trình điều khiển thiết bị (driver) là phần mềm dùng để xem phim và nghe nhạc giải trí.Sai
- c)Phần mềm nguồn mở cho phép người dùng xem và chỉnh sửa mã nguồn theo giấy phép đi kèm.Đúng
- d)Sao chép phần mềm thương mại rồi đưa cho người khác dùng miễn phí là hợp pháp, không vi phạm bản quyền.Sai
- (a) Đúng - hệ điều hành nạp đầu tiên khi bật máy, quản lí bộ xử lí, bộ nhớ, ổ đĩa, màn hình...
- (b) Sai - driver là phần mềm hệ thống, giúp hệ điều hành “nói chuyện” với một thiết bị phần cứng cụ thể, không phải phần mềm giải trí.
- (c) Đúng - đây chính là đặc điểm cốt lõi của phần mềm nguồn mở.
- (d) Sai - sao chép và phát tán phần mềm thương mại mà không trả tiền là vi phạm bản quyền, có thể bị xử lí theo pháp luật.
Thử ngay: minh hoạ từng bước
Bấm từng bước để tự xem cơ chế hoạt động, hoặc bấm “Tự chạy” cho nó tiến mỗi giây một lần. Đổi được dữ liệu đầu vào - không cần đăng nhập.
Học trọn bài này trong ứng dụng
Bài giảng đầy đủ, 21 câu luyện tập chấm tự động, thi thử đúng cấu trúc đề tốt nghiệp (24 trắc nghiệm + 4 Đúng/Sai), bài thực hành máy tự chấm và gia sư AI giải thích chỗ sai.
Phần học miễn phí, không cần tạo tài khoản.
Bài liên quan - Máy tính, dữ liệu & số hóa
Cùng mạch kiến thức với bài này, học nối tiếp cho chắc phần lí thuyết.