Bài 26. Đọc bảng dữ liệu: từ con số đến tri thức
Một bảng số liệu tự nó chưa nói lên điều gì - nó chỉ trở nên có ích khi ta biết đặt câu hỏi và biết tính toán trên đó. Bài học này chỉ ra ba bậc dữ liệu - thông tin - tri thức, các đại lượng thống kê mô tả như trung bình cộng và trung vị, cùng ba thao tác quen thuộc để khai thác một bảng: lọc, sắp xếp và nhóm.
- Kết nối tri thứcTin học 12 (Khoa học máy tính) - Bài 28. Thực hành trải nghiệm trích rút thông tin và tri thứctr. 149–154
Bắt đầu bằng một hình dung
Trước cổng trường có một quán nước nhỏ. Mỗi tối, bà chủ quán lại mở cuốn sổ học sinh cũ ra, ghi vào đó đúng một dòng ngắn: ngày hôm nay bán được bao nhiêu chai nước, bao nhiêu cốc trà đá, thu về bao nhiêu tiền. Bà ghi như vậy suốt gần một năm, cuốn sổ dày lên trông thấy, chữ số kín cả trang.
Nhưng ghi rồi để đấy thì cuốn sổ cũng chỉ là một chồng con số. Nhìn vào dòng ‘ngày 12: 84 chai’, chẳng ai nói được điều gì thú vị, vì không biết 84 là nhiều hay ít, là bình thường hay bất thường.
Mãi đến khi cô con gái về nghỉ hè, hai mẹ con mới ngồi cộng lại theo từng tuần. Cộng xong thì mọi thứ khác hẳn: trung bình mỗi ngày quán bán khoảng 80 chai, ngày cao nhất lên tới 130 chai, ngày thấp nhất chỉ 25 chai. Đem xếp các ngày lại với nhau, hai mẹ con phát hiện ra tất cả những ngày bán ít đều rơi vào thứ Tư và thứ Bảy - đúng hai buổi mà trường chỉ học một ca, học sinh về sớm.
Từ đó, bà chủ quán thay đổi cách làm: thứ Tư và thứ Bảy chỉ nhập một nửa lượng hàng thường ngày, còn những ngày học cả hai buổi thì chuẩn bị thêm đá và nước. Cuốn sổ vẫn là cuốn sổ cũ, nhưng bây giờ nó không còn là một chồng con số nữa - nó đã trở thành thứ giúp bà quyết định mỗi sáng nên nhập bao nhiêu hàng.
Nội dung bài học
- 1) Ba bậc: dữ liệu, thông tin và tri thức
- 2) Rút thông tin từ một cột số: các đại lượng thống kê mô tả
- 3) Lọc, sắp xếp và nhóm: ba thao tác khai thác một bảng dữ liệu
- 4) Vì sao phải nhờ đến máy tính, và dùng công cụ gì?
- 5) Từ một câu hỏi cụ thể đến một câu kết luận
Tóm tắt lý thuyết cần nhớ
- Dữ liệu là con số, bản ghi thô; thông tin là kết quả tổng hợp có ý nghĩa rút ra từ dữ liệu; tri thức là quy luật, hiểu biết đủ chắc để hành động và ra quyết định.
- Các đại lượng thống kê mô tả thường dùng gồm tổng, giá trị lớn nhất - nhỏ nhất, trung bình cộng, trung vị và tỉ lệ phần trăm; khi dãy có giá trị quá lớn hoặc quá nhỏ đột biến thì trung vị phản ánh trung thực hơn trung bình cộng.
- Ba thao tác cơ bản để khai thác một bảng là lọc theo điều kiện, sắp xếp để tìm nhóm cao nhất - thấp nhất, và nhóm dữ liệu theo một cột rồi tính thống kê cho từng nhóm; máy tính đảm đương khối lượng lớn, tính lại tức thì khi dữ liệu đổi, với công cụ quen thuộc là phần mềm bảng tính và Python cùng các thư viện xử lí dữ liệu.
- Quy trình đọc bảng gồm ba bước: xác định câu hỏi trước, chọn cột và phép tính phù hợp, rồi diễn giải thành một câu kết luận; nhớ rằng tương quan không đồng nghĩa với nhân quả và kết luận chỉ đúng trong phạm vi dữ liệu đã thu thập.
Thuật ngữ tiếng Anh trong bài
| Tiếng Anh | Đọc là | Nghĩa |
|---|---|---|
| data science | đây-tơ sai-ơns | khoa học dữ liệu Là môn tìm hiểu thật nhiều số liệu để rút ra điều hay. |
Câu hỏi trắc nghiệm có đáp án
Mấy câu mẫu để bạn tự kiểm tra ngay. Trong ứng dụng, bài này có đủ 21 câu, chấm điểm tự động và giải thích từng câu sai.
- Dữ liệu, vì đó là bản ghi thô về một sự việc, chưa qua tổng hợp hay tính toán
- Thông tin, vì nó đã cho biết một con số cụ thể
- Tri thức, vì thư viện có thể dựa vào đó để mua thêm sách
- Không thuộc mức nào, vì bản ghi có chứa chữ chứ không chỉ có số
- Tổng của cả cột
- Giá trị lớn nhất
- Trung bình cộng
- Trung vị
- Lọc bảng theo điều kiện Số cuốn lớn hơn 0 rồi đếm số dòng còn lại
- Sắp xếp toàn bộ bảng tăng dần theo cột Ngày rồi đọc lần lượt từng dòng
- Nhóm dữ liệu theo cột Khối lớp rồi tính tổng cột Số cuốn cho từng nhóm
- Tính trung bình cộng của toàn bộ cột Số cuốn trong cả tháng
- a)Với mọi dãy số liệu, trung vị luôn bằng trung bình cộng của dãy đó.Sai
- b)Lọc dữ liệu theo điều kiện chỉ giữ lại những dòng thoả mãn điều kiện, giúp thu hẹp bảng về đúng phần cần xem.Đúng
- c)Tri thức là mức cao hơn thông tin: đó là quy luật, hiểu biết rút ra được để hành động và ra quyết định.Đúng
- d)Vì máy tính tính toán chính xác nên mọi kết luận rút ra từ một bảng dữ liệu đều đúng cho cả những trường hợp nằm ngoài phạm vi dữ liệu đã thu thập.Sai
- (a) Sai - hai đại lượng này chỉ tình cờ trùng nhau ở những dãy phân bố cân đối; với dãy 20, 30, 20, 50, 30, 20, 40, 30, 20, 740 thì trung bình là 100 còn trung vị chỉ là 30.
- (b) Đúng - lọc theo điều kiện giữ lại đúng những dòng thoả mãn, chẳng hạn lọc sổ bán hàng theo Buổi = 'Trưa' để chỉ xem các lượt bán buổi trưa.
- (c) Đúng - dữ liệu là bản ghi thô, thông tin là kết quả tổng hợp có ý nghĩa, còn tri thức là quy luật đủ chắc để dựa vào mà ra quyết định.
- (d) Sai - máy tính chỉ đảm bảo phép tính không nhầm, chứ không mở rộng được phạm vi áp dụng; kết luận rút ra chỉ có giá trị trong phạm vi thời gian, địa điểm và nhóm đối tượng mà dữ liệu đã thu thập.
Thử ngay: minh hoạ từng bước
Bấm từng bước để tự xem cơ chế hoạt động, hoặc bấm “Tự chạy” cho nó tiến mỗi giây một lần. Đổi được dữ liệu đầu vào - không cần đăng nhập.
Học trọn bài này trong ứng dụng
Bài giảng đầy đủ, 21 câu luyện tập chấm tự động, thi thử đúng cấu trúc đề tốt nghiệp (24 trắc nghiệm + 4 Đúng/Sai), bài thực hành máy tự chấm và gia sư AI giải thích chỗ sai.
Phần học miễn phí, không cần tạo tài khoản.
Bài liên quan - Trí tuệ nhân tạo & Học máy
Cùng mạch kiến thức với bài này, học nối tiếp cho chắc phần lí thuyết.